17 november

De fatale vergissing die angst in je leven brengt | Video

Meditatieve oefeningen

Kun je leven zonder angst? Een brief aan Ben. 

Ben Bergen is een pater MSC (Missionair de Sacre Coeur.) van in de tachtig. Hij is jarenlang een geliefde pastor in Arnhem geweest. Nu woont hij in een klooster in Tilburg en geniet van tijd voor contemplatie en gebed. Soms schrijven wij elkaar. Dit keer gaat het over de ervaring van eeuwigheid en de fatale vergissing die angst in je leven brengt.

Wie regelmatig en diep mediteert kan soms naderhand beschrijven dat er momenten waren waarin elk zelfbesef afwezig was. In plaats van dat zelfbesef wordt dan een aanwezigheid ervaren voorbij tijd en ruimte. Mystici beschrijven dat als ‘terug naar de Vader’ of ‘terug naar de Bron’ en een uitbreiden of overstijgen van het zelfbewustzijn.

Als we terugkeren zijn we blijkbaar weggegaan. En dat heeft zo zijn gevolgen. Niet dat we die gevolgen kunnen vermijden. Weggaan uit het huis van de Vader is onlosmakelijk verbonden met de weg van ons leven. Het is een noodzakelijke stap zoals de jongvolwassene ooit het ouderlijk huis zal moeten verlaten.

Laten we bij het begin beginnen.

Vóórdat we bewust worden van een Zelf leven we nog onschuldig in het oceanische paradijs van de moederschoot en de moederenergie. Een foetus leeft het leven zoals de jagers-verzamelaars in de prehistorische tijden van de eerste mens. Hun schoot was moeder aarde.

Meditatie:
Denk jezelf eens terug, in de warmte en veiligheid van de baarmoeder, de schrik van de geboorte, de eerste ademhaling, de zuigreflex. Sommige mensen blijven hun hele leven zuigen, een lastige neurose.

Wat voor leven is dat? Noem het een zijn dat zichzelf nog niet bewust is. Het heeft nog geen reflectievermogen. Een leven dat louter instinctief is en niet kán denken aan overleven omdat denken en gewaarworden nog niet ontwikkeld zijn.

Dat onbewust bewustzijn leeft nog in eenheid met Het Eeuwige, valt er nog mee samen. In de romantische filosofie van J.J. Rousseau (1712 - 1778) werd die onbewust, pre-persoonlijke staat van zijn abusievelijk aangezien voor de goddelijke staat van zijn. De volwassene zou die onschuld weer moeten zien te bereiken. Die gedachte kom ik een enkele keer nog wel eens tegen in spirituele kringen.

Over Het Eeuwige kan niets gezegd worden

Vanaf dit moment zal de mens zich stapsgewijs verder ontwikkelen, of liever gezegd, zich ontvouwen zoals je een Japanse waaier openvouwt. Of dat een terugkeer is? Ik neem dat in ieder geval niet letterlijk, er is geen huis en er is geen vader, zelfs niet De Eeuwige.

Er is wel Het Eeuwige. In mijn denken en voorstellingsvermogen verwijst De Eeuwige direct naar een persoon, een wezen, een iets. Een erfenis uit mijn rooms-katholieke opvoeding en ongemakkelijke verhouding met mijn vader. Maar De Eeuwige is nu een maal noch iets, noch niets. Alle mystici getuigen dat over De Eeuwige niets gezegd kan worden en dat De Eeuwige slechts door innerlijke ervaring benaderd kan worden. Voor mijn eigen gemak hou ik het daarom maar op Het Eeuwige.

Hoewel over Het Eeuwige dus niets gezegd kan worden, kunnen de wijzen dat toch niet laten. Van Tao tot Zen, van rabbi tot sufi, van tantrika tot  mysticus, zij doen altijd weer een poging om Het Eeuwige toegankelijk voor ons te maken. Hoe kan dat anders dan toch gebruik te maken van de beperking die woorden hebben en waarmee zij proberen om het onzegbare te duiden. Hoe?

Aan Het Eeuwige wijzen zij het ruimteloze en tijdloze toe. Dat wil zeggen dat Het Eeuwige zonder ruimte en zonder tijd is, ofwel voorbij ruimte en tijd. Iets waarover wij geen voorstelling kunnen maken en dat zoals gezegd alleen via innerlijke ervaring benaderbaar is. De net geboren baby woont in die ervaring maar heeft er geen weet van.

Niets staat de kennis van God zozeer in de weg als tijd en ruimte, want tijd en ruimte zijn fragmenten, terwijl God één is! En daarom, als de ziel God wil kennen, moet zij hem boven de tijd uit en buiten de ruimte kennen; want God is niet dit nóch dat, aangezien dit gemanifesteerde dingen zijn. God is één. (Meester Eckhart)

Over vruchtbare aarde, peuters en kleuters

Dan gebeurt er iets bijzonders, zowel in de prehistorie als in het kinderleven. Het wordt daarom dikwijls gezegd dat kinderen in versneld tempo de evolutie doorlopen tot ze in onze tijd zijn beland.

In de prehistorie ontdekten jagers-verzamelaars de landbouw en gingen zich op vruchtbare aarde langs rivieren vestigen. Dat is zo’n 50.000 jaar geleden. In tijden van schaarste ontstonden gevechten tussen stammen over die grond. Hoogstwaarschijnlijk heeft dat eerst geleid tot het idee van eigen domein en vervolgens tot een besef van een nog rudimentair zelf: ‘Dit is van mij’.

De geboorte van Zelfbesef

Ergens tussen drie en zes jaar krijgt een peuter ook zo’n zelfbesef. Er ontstaat een bewustzijnsruimte waarin waargenomen, gereflecteerd en gedacht kan worden. Het gevolg is tweevoudig. De Bron van Het Eeuwige laat zich bij de driejarige kennen als onbewuste drijfveer om het leven te bezitten, om alles uit te proberen, om alles te willen weten, om de ruimte te willen hebben en je uit te leven met ongebreidelde levenslust.

Het nieuw ontstane Zelfbesef van de peuter ziet die drijfveer, die levenslust aan als iets van hem Zelf. Hij koloniseert de Bron, voelt zich oppermachtig, is het allesomvattend middelpunt van de hele wereld en eist alle aandacht op. Gehechtheid en agressie zijn definitief geland.

Dit onvermijdelijke aanzien van de Bron voor het Zelf, deze verwisseling, maakt dat het Zelf alles wil bezitten. Het is een fase waarin ouders gek kunnen worden van de energie, de drift, de vele waarom's en de eigenzinnige dwarsheid waarmee het jonge Zelf zich vestigt. Het is ook de tijd waarin kinderen eerst het speelgoed uit elkaars handen rukken en pas later leren samenspelen.

Meditatie
We zetten zonder uitzondering allemaal die fatale stap waardoor Het Eeuwige uit ons bewustzijn verdwijnt. Uit onwetendheid en verwarring  worden gehechtheid en agressie geboren en zij nemen veel vormen en gradaties aan. Sta daar een paar minuten bij stil. Hoe is dat bij jou?

De grote vergissing die angst in je leven brengt

De tweede belangrijke transformatie veroorzaakt de geboorte van doodsangst. De tijdloosheid van Het Eeuwige wordt door het Zelf toegeëigend alsof het Zelf eeuwig en tijdloos is. Weer dat onvermijdelijk aanzien van de Het Eeuwige voor het Zelf. Weer die verwisseling. Is dat niet waaruit het idee van de zondeval is afgeleid?

Ik moet denken aan Fosca, de hoofdpersoon in de roman ‘Niemand is onsterfelijk’ van Simone de Beauvoir. Het verhaal speelt zich o.a. af in Verona, Italie. Telkens als Fosca sterft, door welke oorzaak ook, wordt hij weer wakker in een andere tijd en andere maatschappij. Wat hem eerst heel spannend en aantrekkelijk lijkt wordt uiteindelijk een nachtmerrie. Hoe kom ik van mijn onsterfelijkheid af?

De titel duidt op de existentiële filosofie uit de jaren 60. Simone de Beauvoir was bevriend met Jean Paul Sarte. Een van Sartres belangrijkste thema's was de existentiële vrijheid in een wereld zonder hogere macht die zin of betekenis geeft aan het leven. Die moet de mens zelf maar zien te scheppen, hoe moeilijk dat ook is. Er is in de ogen van de existentialisten alleen een Zelf, verder niets. Later in zijn leven kwam hij daar wat op terug.

Niet in de afzondering zullen we onszelf ontdekken, maar onderweg, in de stad, in de menigte, als ding onder de dingen, als mens onder de mensen. (J.P. Sartre)

Onsterfelijk maar niet eeuwig

Onsterfelijk is nog niet eeuwig. Onsterfelijk zijn duidt op iets wat niet kan sterven. Het is dus altijd aan iets verbonden. Het Eeuwige echter is noch iets noch niets, buiten categorie. Onsterfelijk is verbonden met menselijke voorstellingen over ‘iets en niets’.

Veranderlijkheid is bij voorbeeld zo’n mentale voorstelling waarop onsterfelijk van toepassing is. Onze wereld, onze kosmos is permanent veranderlijk. Totdat ze ophouden te bestaan. Daarom niet eeuwig, wel onsterfelijk. Het vermogen ideeën te hebben is onsterfelijk. Onze ouders en voorouders tot in de prehistorische tijden leven voort in onze genen, in onze daden, in onze herinneringen. Zo zullen wij ook voortleven en onsterfelijk zijn. Totdat de mens overgaat tot niets.

Hoewel Het Eeuwige de Bron is van ontstaan en vergaan is het zelf niet onderworpen daaraan. Alles wat wij van het Eeuwige kunnen waarnemen valt binnen de cyclus van ontstaan en vergaan en is dus onsterfelijk, maar niet Het Eeuwige.

Diepe angst voor de dood

Terug naar het Zelf dat is ontstaan, ontwaakt tussen drie en zes jaar. De onbewuste notie van Het Tijdloos Eeuwige wordt als een eigenschap toegeschreven aan het Zelf. Het Zelf wordt aangekleed met de jas van Het Eeuwige. Vraag het elke vóór veertiger die lak heeft aan de corona maatregelen. Die hebben het gevoel het eeuwige leven te hebben.

Zo voelt het bij tijd en wijle voor mij ook. Het leven stopt nooit. Vanuit de Bron van Het Eeuwige is dat natuurlijk ook zo. Maar het Zelf, het Ik gelijkstellen met Het Eeuwige is een grote vergissing die angst voor dood en lijden veroorzaakt. Het Zelf, het Ik is wel degelijk sterfelijk en wordt keer op keer teleurgesteld als eindigheid in de buurt komt. Dat puzzelt de vier/vijf jarigen als er een dode vogel op hun pad komt. Hoe kan dat? Kan mij dat ook gebeuren?

De droom van eeuwig leven wordt bruut verstoord en de angst voor het einde sluipt stilletjes binnen. De dood stoppen we heel ver weg, uit het zicht. Wat blijft is een ondergrondse, existentiële angst die steeds weer bevochten moet worden. De hel begint. (boeddhisten hebben overigens eenzelfde angst maar dan voor een slechte wedergeboorte)

De vergissing ongedaan maken

Hoe nu verder? Hoe ontsnappen aan de hel die Dante zo veelkleurig heeft beschreven. Alle lijden heeft een oorzaak, zegt Boeddha. Neem je de oorzaak weg, dan verdwijnt ook het lijden en wordt geluk mogelijk. De meest fundamentele oorzaak is niet dat we doodgaan. Dat is een feit. Zelfs de angst voor de dood is niet de oorzaak want is zelf weer een gevolg.

We moeten terug naar de oorsprong, naar het moment dat de mens begiftigd wordt met Zelfbewustzijn. Terug naar de driejarige die alle tijd en alle ruimte voor zich opeist, een God in zijn eigen universum is. Het is pijnlijk en onvermijdelijk. Hier begint de reis van de held om zichzelf te overtreffen. Niet terug naar het huis van de vader, want daar was hij al die tijd al. Hij wist het alleen niet meer.

Bij elk nieuw leven, bij elke geboorte begint dat weer opnieuw, totdat er geen zaad meer over is en geen nieuw leven meer nodig is. Volgens de wijzen, Boeddha, Jezus, mystici zal dat gebeuren telkens als we die vergissing om ons Zelf op de troon te zetten ongedaan maken. Dat is de reis waarin we ons Zelf transcenderen, loskomen van het kruis van tijd en ruimte om in te gaan in de plek van stilte waar Het Eeuwige benaderbaar is.

Meditatie

  • Neem nu de tijd om even te zitten. Laat dit verhaal even voor wat het is.
  • Richt je aandacht op je ademhaling. Verander er niets aan, laat het haar natuurlijke gang gaan.
  • Geef even aandacht aan je zintuigen en aan je gewaarworden.
  • Maak je los van elke identificatie, van elk grijpen naar. Wordt de Getuige.
  • Herhaal zachtjes in jezelf: Ik rust in de natuurlijke staat van mijn Geest.
  • Blijf zolang zitten als je wilt
  • Geef de vrucht van deze meditatie aan alle levende en voelende wezens
  • Sluit de meditatie bewust en kalm af en lees verder.

Raken aan Het Eeuwige en Het Liefdevolle Huis

Dat is een zeldzame gebeurtenis en tegelijkertijd het proces dat alle mensen gaan. Het Zelf loslaten, of liever overgeven aan de stroom van het leven, dat is per saldo de dood van het Zelf. In onze beleving is dat het einde van alles. We vrezen alles te verliezen wat ons tot persoon, tot mens maakt. We betreuren het verlies van onze ambitie, van onze verlangens en genoegens. Het liefst zouden we onze creditkaarten mee willen nemen in het graf, zoals de oude farao’s hun bedienden.

Misschien is het daarom dat mensen wel willen winnen maar niet willen verliezen. Misschien is het hebben van bezit daarom nooit genoeg en moet het altijd meer worden; verlies loert altijd om de hoek. Misschien is daarom ‘geloven’ zo verdomd moeilijk en kopen we het liever af met goede daden en aftrekbare schenkingen.

Raken aan Het Eeuwige roept diepe angst op. Het Licht onthult wat in de schaduwen verborgen is. We zijn verheugd wanneer we een glimp mogen ervaren maar ontlopen liever de Volheid van Genade omdat de prijs ons te hoog lijkt. Godzijdank is Het Eeuwige altijd aanwezig, ons en alles omvattend. Daarover hoeven wij geen zorg te hebben. Wij zijn altijd in Het Liefdevolle Huis ook als we ons vasthouden aan ons Zelf. Wij zijn immers altijd nog onderweg.

Bronnen o.a.:

Up From Eden; Ken Wilber, 1996, The Theosophical Publishing House, Wheaton, USA.
The Foundation of Buddhist Practice, The Dalai Lama & Thubton Chodron, 2018, Wisdom Publications, Somerville, USA
Denkend aan Niets; Giovanni Rizzuto, 2017, ISVW Uitgevers, Leusden, Nederland

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}

Meer bekijken, lezen of beluisteren?

Het verdwaalde schaap | video

Eenpuntige meditatie | video

Snel een overzicht van mijn  nieuwe verhalen? Dat kan!

__CONFIG_colors_palette__{"active_palette":0,"config":{"colors":{"d3c5e":{"name":"Main Accent","parent":-1}},"gradients":[]},"palettes":[{"name":"Default Palette","value":{"colors":{"d3c5e":{"val":"rgb(19, 114, 211)"}},"gradients":[]},"original":{"colors":{"d3c5e":{"val":"rgb(19, 114, 211)","hsl":{"h":210,"s":0.83,"l":0.45}}},"gradients":[]}}]}__CONFIG_colors_palette__
Super! Stuur mij de gratis ZanZen Notes.
>